Burgerschap in de prestatiemaatschappij

De beste de baas? Prestatie, respect en solidariteit in een meritocratieOnze samenleving is de afgelopen twee eeuwen, en in het bijzonder de laatste vijftig jaar, steeds meritocratischer geworden: sociale afkomst is steeds minder bepalend geworden voor de maatschappelijke positie van burgers, terwijl opleiding en andere persoonlijke verdiensten een steeds grotere rol spelen. Hoewel er van een volledige meritocratie voorlopig nog geen sprake is, is het toch van groot belang om alom gewenste ontwikkeling kritisch te bezien. De  ontwikkeling van een samenleving waarin afkomst bepalend is voor maatschappelijke positie, naar een meritocratie is in onze samenleving onomstreden. Het is rechtvaardiger wanneer ieder gelijke kansen op maatschappelijk succes heeft, en het is doelmatiger wanneer geen talent door gebrek aan kansen verloren gaat.

Naarmate de meritocratie meer realiteit wordt, worden ook de dilemma’s en schaduwzijden ervan meer zichtbaar, zoals verharding van sociale ongelijkheid, afnemend respect voor de onderklasse en onbegrensde zelfverrijking van de top zichtbaarder. Wat geldt eigenlijk als verdienste (merites), op basis waarvan? Hoe meten we verdienste? In hoeverre vergroot en verhardt meritocratie de sociale ongelijkheid? Gelijke kansen leiden immers niet tot gelijke uitkomsten. De meritocratie kent enkele winnaars en vele verliezers. Waaraan kunnen verliezers het zelfrespect en zelfvertrouwen ontlenen om zich in het publiek debat te roeren? Zijn er pluriformere opvattingen van verdienste wenselijk, die niet alleen van succes op school zijn afgeleid?

Het onderzoek op dit terrein moet bijdragen aan een debat over de vraag hoe die nadelen bestreden kunnen worden, en over de vraag wat voor politiek ten aanzien van sociale gelijkheid en rechtvaardigheid wenselijk en mogelijk is wanneer gelijke kansen grotendeels of geheel gerealiseerd zijn.

Projecten

Publicaties